Kunstonderwijs - hoeksteen en speerpunt

Onlangs stuitte ik op twee publicaties over kunstonderwijs, een van de liberalen en een andere van de sociaal-democraten. Het wetenschappelijk bureau van de grootste regeringspartij (VVD) en dat van de grootste oppositiepartij (PvdA) beargumenteren beide dat goed onderwijs in kunst en cultuur essentieel is voor een brede cultuurdeelname.

In Breng de kunst terug in het onderwijs pleit Frans Becker (van de Wiardi Beckmanstichting), analoog aan het officiële PvdA-partijstandpunt, voor een stevige plaats van kunst en cultuur in basis- en voortgezet onderwijs. Volgens hem is dit een van de 'hoekstenen' van de sociaal-democratische idealen van cultuurspreiding en volksverheffing. En dat is 'nu weer zeer actueel', aldus Becker, omdat het ernstig in het geding is. De liberale Teldersstichting presenteerde onlangs het rapport Manifestaties van de Vrijheid des Geestes, een liberale kijk op cultuur en sport. Cultuuroverdracht in het reguliere onderwijs is volgens dit rapport een 'speerpunt' van liberale cultuurpolitiek. Alleen als kinderen in aanraking zijn gebracht met een veelzijdig cultureel aanbod kunnen zij als volwassenen weloverwogen keuzes maken. En ook hier betreft het een partijstandpunt maar dan van de andere kant van het politieke spectrum.

Opmerkelijk is de nadruk die beide partijen leggen op de intrinsieke waarde van kunst en cultuur als legitimering voor zowel cultuursubsidies als cultuuronderwijs. Dit terwijl voor het huidige beleid vaak afgeleide instrumentele argumenten worden gebruikt, bijvoorbeeld dat cultuuronderwijs leerlingen leert goed samen te werken, creativiteit bevordert en goed is voor het evenwicht tussen beide hersenhelften.

Een kwaliteitsslag in het cultuuronderwijs is volgens beide publicaties dringend nodig. Becker vindt dat we te achteloos zijn geworden in het leggen van een culturele bodem onder onze maatschappij. Kunstonderwijs is marginaal, gefragmenteerd en vrijblijvend geworden, want blijft beperkt tot incidentele bezoeken aan culturele instellingen en kleine projecten. 'Het is de hoogste tijd voor een diepte-investering om kunstonderwijs tot een vast onderdeel van het schoolcurriculum te maken.' De Teldersstichting noemt de verschillen in hoeveelheid en kwaliteit van cultuureducatie die leerlingen krijgen nu te groot. Culturele activiteiten in het onderwijs zouden niet – zoals nu vaak nog het geval is - moeten worden gedirigeerd door het toevallige aanbod van culturele instellingen, maar door educatief-inhoudelijke overwegingen.

Als de liberale en sociaal-democratische fracties het voorstel voor een diepte-investering overnemen, kunnen wij straks een fikse stap zetten op weg naar Cultuureducatie met Kwaliteit.

Zie voor reacties en discussie over de noodzakelijke kwaliteitsslag het Netwerk Cultuureducatie op LinkedIn.

Vier blijft vier: plus of min voor kunstonderwijs

Vrijdag in de trein naar Tilburg. Blader wat gedachteloos door het nieuws op internet. De kop 'Havo en vwo houden vier profielen' klinkt als magie voor ingewijden: de bovenbouw van het voortgezet onderwijs houdt vier studieprofielen. Wiskunde wordt in alle profielen verplicht. CKV, Culturele en kunstzinnige vorming, hoeft niet meer in zijn huidige vorm te worden uitgevoerd. Ik twitter mijn tweet. Wat staat er nog meer in de brief die de minister op 2 maart naar de Tweede Kamer stuurde?

Eind 2010 wilde Van Bijsterveldt met haar Actieplan Beter Presteren het aantal studieprofielen in de bovenbouw van havo en vwo terugbrengen van vier naar twee om zo meer ruimte te maken voor wiskunde, Nederlands en Engels. Dat was nodig, vond zij, omdat onze 15-jarige leerlingen op het gebied van lezen, wiskunde en science, slechts tot de subtop van de wereld behoren. Dat diezelfde 15-jarigen - na die uit Finland - het hoogst scoren van alle Europese landen, was blijkbaar niet voldoende! Op haar adviesvraag antwoordde de Onderwijsraad dat naast de kernvakken Nederlands, Engels en wiskunde vier clusters van vakken onmisbaar zijn voor een goede voorbereiding van leerlingen op de samenleving. En een cluster met de kunstvakken hoort daar volgens de Raad ook bij! Ik besteedde hier al eerder aandacht aan.

De minister zegt in haar brief nu dat er andere mogelijkheden zijn om ruimte te maken in het programma. Scholen bieden immers meer vakken aan dan wettelijk voorgeschreven is omdat zij zich willen profileren of hun leerlingen veel keuze willen bieden. Als scholen dat extra aanbod efficiënter inbouwen in het bovenbouwprogramma is een vermindering van het aantal profielen niet nodig.

De minister maakt nog op een andere manier ruimte. In de Kamerbrief zegt zij dat de vormende opdracht van het voortgezet onderwijs ook kennis van de maatschappij en cultuur omvat. Zij vraagt zich af of het huidige vak CKV 'met zijn voorgeschreven aantal activiteiten' scholen wel voldoende ruimte geeft om aan deze opdracht te voldoen en 'culturele vorming naar eigen inzicht en op een bij de school passende manier vorm te geven'. Volgens haar moet het anders. Culturele vorming moet leiden tot meer kwaliteit met meer ruimte voor eigen invulling door de scholen. Hoe precies? Dat wil de minister graag samen met het onderwijs nader uitwerken. Mijn vraag is dan of de minister met de veranderde vormgeving van CKV ook de financiële problemen wil oplossen waar de scholen door de afschaffing van de Cultuurkaart tegen aan lopen?

Bij lezing van de brief speelt nog iets anders door mijn hoofd. De minister verplicht het vak wiskunde voor alle havo- en vwo-leerlingen om een betere doorstroming naar het hoger onderwijs te garanderen. Bovendien zegt ze - en daar ben ik het mee eens - zijn wiskundige vaardigheden niet alleen belangrijk voor techniek en wetenschap, maar ook voor kunst, filosofie en architectuur.
Voor het havo-profiel Cultuur & Maatschappij betekent dit dat wiskunde er als verplicht profielvak bij komt en dat havo-leerlingen het met een keuzevak minder moeten doen. Bedoelt de minister met 'efficiënter', dat scholen binnen de keuzevakken een van de kunstvakken beeldende vormgeving, muziek, drama of dans gaan schrappen?

Voor discussie over 'meer of minder ruimte voor culturele en kunstzinnige vorming', zie het Netwerk Cultuureducatie op LinkedIn.

Stekkerkunsteducatie, makkelijker dan je denkt

Na hardware en software, maakte ik eind vorige week kennis met easyware, een vondst van Michiel Koelink, mediakunstenaar en docent. Software en hardware zijn meestal duur, compleet en complex en er rust vaak copyright op de bronnen. Easyware is het tegenovergestelde: het is gratis, makkelijk, onvolledig, en met vrij te gebruiken online bronnen. Het heeft een begrensd aantal functies en je raakt daardoor niet verdwaald in de technologie. Het daagt je uit de beperkte mogelijkheden ervan creatief toe te passen en vooral naar de inhoud van je werk te kijken. En omdat easyware online en gratis is, kan iedereen thuis verder werken aan de opdrachten.

Koelink was vrijdag 7 oktober een van de workshopleiders op het symposium Skills 21 Kunsten over kunstonderwijs en 21ste eeuwse vaardigheden. Het gebruik van media in de school zou volgens hem vanzelfsprekend moeten zijn. En toch besteden de meeste kunstvakdocenten hier weinig of geen tijd aan. Hij wijt dit aan angst onder de docenten. Veel docenten denken dat het gebruik van deze media moeilijk, complex en prijzig is. En dat is heel jammer, want ICT-vaardigheden horen thuis in het 21ste eeuwse onderwijs en dus ook in de kunstvakken. En dat vond niet alleen Koelink, maar ook onze keynotespreker Joke Voogt.

Hoe eenvoudig het easyware-werken is, bleek al snel toen we in de workshop zelf aan de slag gingen. Er bleken verschillende vormen van easyware zoals fotobewerkingsprogramma's, geluids- en videoprogramma's. Wij werkten met de video-editor van YouTube. De opdracht was simpel: zoek in de database van creative commons video's naar beeldmateriaal aan de hand van twee tegengestelde zoektermen. Gebruik vervolgens de editor om dit materiaal zo aan elkaar te monteren dat er een nieuwe betekenis ontstaat in de combinatie van die zoektermen.

En, het klopt: we zijn nauwelijks tijd kwijt geweest aan de techniek. Omdat je met de editor zo weinig kunt, word je gedwongen goed na te denken over wat je wilt verbeelden. De beeldende inhoud van de boodschap stond zo voorop. En dat was pittig, uitdagend en creatief, en tegelijkertijd verslavend. Gelukkig kunnen we thuis verder.

Een goede uitleg over de YouTube editor

Voor discussie over easyware, zie het Netwerk Cultuureducatie op LinkedIn.

Volop cultuur

Deze week was het een drukke week met volop cultuur. Het begon maandag met het matte debat in de Tweede Kamer over het cultuurbeleid. Terwijl buitenshuis de energie sidderde, bleef de Kamer keurig overleg voeren in drie termijnen. Met een staatssecretaris die onaangedaan vertelde mee te leven met de ontwikkelingen, en tegelijkertijd volhield het kabinetsbeleid uit te moeten voeren. En ook gisteren binnenskamers weinig emoties, ondanks het feit dat Zijlstra de 29 moties die op de kameragenda stonden, bij voorbaat allemaal ontraadde.

Dinsdag forumlid in een middagconferentie over de provincies en hun cultuurbeleid, georganiseerd door de BMC-Groep. Eigenlijk een vervolg op het bezuinigingsoverleg van maandag, maar dan vanuit de provincies bezien, want die bezuinigen net zo goed - minder of meer - op cultuur. In Zuid-Holland bijvoorbeeld is het echt raak. Het coalitieakkoord meldt dat de provincie van plan is de autonome taken op het gebied van cultuurparticipatie en -educatie geheel af te bouwen. Begrijpelijk dat Margriet Gersie, directeur van Kunstgebouw, zich daar tegen verzet en probeert de gedeputeerde Han Weber op een ander spoor te krijgen. Als de bezuiniging in Zuid-Holland doorgaat kunnen 135.000 leerlingen in kleine gemeenten niet meer genieten van provinciale programma's als Kunstmenu, Kunst in uitvoering en Kunst op school. En daar ga je dan met het sterk ingezette rijksbeleid voor cultuureducatie van onze staatssecretaris. Als de provincies en gemeenten daar geen vervolg aan geven is het de vraag hoe je samen met de scholen het cultuureducatiebeleid het best vorm geeft.

Woensdagmorgen werd eindelijk het convenant getekend tussen het HBO-kunstonderwijs en de sector amateurkunst en kunsteducatie. Daar is al enkele jaren door Kunstfactor en het hoger kunstonderwijs aan gewerkt met als doel de verbinding tussen het onderwijs en de beroepspraktijk te versterken. Een belangrijke stap om de kwaliteit van docenten en artistiek kader te vergroten en meer passend te maken voor het beroepsveld waarin zij straks werken. Ik ga ervan uit dat we in ons nieuwe kennisinstituut aandacht voor dit onderwerp blijven houden, zeker ook omdat het beroepsveld voor kunsteducatie - binnen- en buitenschools - en amateurkunst flink zal veranderen.

Gisteravond de onontkoombare musical van mijn jongste zoon die na de zomer naar het Tilburgse Theresialyceum gaat. Hij had een flinke rol en was er ook al weken mee bezig. En, eindelijk, vond hij naar school gaan leuk!

LinkedIn-discussie leidt tot symposium voor alumni

Mijn blogpost eind vorig jaar over de relatie tussen kunstonderwijs en vaardigheden voor de 21ste eeuw, heeft op ons LinkedIn netwerk een interessante discussie uitgelokt. Er kwamen reacties binnen over creatieve competenties, zoals divergent denken, en over vakoverstijgende projectmatige benaderingen, zoals het verbinden van CKV met andere vakken. Ook werd de noodzaak naar voren gebracht dat kunstvakdocenten zelf ook meer 'out of the box' moeten gaan denken.

Heel concreet werd het idee geopperd - en onderschreven - om gezamenlijk een symposium te organiseren om visie en kennis over dit onderwerp te delen. Vertegenwoordigers van enkele docenten- en masteropleidingen, (school)vakverenigingen en Cultuurnetwerk Nederland zijn vervolgens bij elkaar gekomen. Afgesproken is om op 7 oktober 2011, samen met Fontys Hogeschool voor de Kunsten in Tilburg, een symposium te organiseren waarin onderzocht wordt op welke wijze onderwijs in de kunstvakken kan bijdragen aan het verwerven van vaardigheden waarmee jongeren adequaat kunnen functioneren in onze kennismaatschappij. En, het is de bedoeling dat dit eerste symposium een vervolg krijgt!

Doelgroep van het symposium zijn alumni van alle docentopleidingen in de kunstvakken - beeldend, muziek, theater, dans - en de masters kunsteducatie. Deelnemers wisselen met elkaar ervaringen uit over de bijdrage van de kunstvakken aan 21ste eeuwse vaardigheden. Ik heb het dan over internationaal breed gedeelde sleutelvaardigheden als samenwerking, communicatie, nieuwe vormen van geletterdheid, sociale en/of culturele vaardigheden, creativiteit, kritisch denken en probleemoplossend vermogen. Dit zijn weliswaar generieke vaardigheden die bij alle vakken aan bod komen, maar juist het kunstonderwijs biedt veel mogelijkheden om te zorgen dat leerlingen deze competenties ontwikkelen. Welke mogelijkheden daarvoor gebruikt worden – per discipline of juist interdisciplinair – daar ben ik benieuwd naar. Ik kijk er naar uit om hierover met de nieuwe generatie kunstvakdocenten in gesprek te gaan.

Kijk met deze bril op trouwens ook eens naar Pavlov, waarin actrice, regisseur en schrijfster Sanne Vogel onderzoekt waar haar veelzijdige creatieve talent vandaan komt, aangeboren of aangeleerd?

Zie voor reacties ook het Netwerk Cultuureducatie op LinkedIn.

Kunstvakonderwijs van buiten naar binnen

Op 28 mei verscheen het adviesrapport Onderscheiden, verbinden, vernieuwen van de commissie Dijkgraaf over het kunstvakonderwijs. Op basis van dit advies zal de HBO-Raad een sectorplan opstellen voor de toekomst van het kunstvakonderwijs.

Het werkwoord 'verbinden' trekt vooral mijn aandacht. De commissie pleit ervoor dat kunstvakopleidingen actief samenwerken met de kunstpraktijk en andere 'nieuwe bondgenoten', en wel zo dat de opleidingen zelf onderdeel worden van de kunstpraktijk. Ook zouden de opleidingen moeten streven naar meer afstemming, niet alleen onderling maar ook met verwante hogescholen, ROC's en universiteiten, en zouden zij good practices moeten uitwisselen. Vooral met opleidingen die met succes verbindingen weten te leggen met nieuwe doelgroepen - creatieve industrie en de internationale kunstpraktijk - en die positieve ervaringen hebben met nieuwe vormen van cultuureducatie. Als dit alles dan ook nog wordt ondersteund door praktijkgestuurd onderzoek, zouden de opleidingen hun effectiviteit en kwaliteit verder kunnen verhogen.

Vooral de veranderende rol van de docent – van vakleraar naar coach – en de opkomst van nieuwe, vaak interdisciplinaire en ook via de straatcultuur 'binnenwaaiende trends' lijken in de opleiding onderbelicht. Als gevolg daarvan zitten de kunstdocenten nog erg 'in hun vak' opgesloten. De focus van de opleidingen, zo vindt de commissie, ligt meer op formele en ambachtelijke elementen, waardoor deze kansen op relevantie, samenwerking en innovatie missen.
Ik vind het vreemd dat visitatierapporten en gesprekken met experts dit uitwijzen. Uit de aandacht van de opleidingen voor de door studenten te verwerven beroepscompetenties blijkt deze achterstand niet. En niemand is het ontgaan dat de rol van docenten – in de school en erbuiten - aan verandering onderhevig is. Elke docentenopleiding vraagt zich dan toch af welke consequenties dat heeft voor zijn curriculum en eigen expertise?

Het advies is echter duidelijk. Het gaat er vooral om dat opleidingen expertise van buiten naar binnen halen. Vanuit ons expertisecentrum voor cultuureducatie pleiten we er voor dat scholen gebruik maken van hun culturele omgeving. Ik pleit er nu voor dat ook kunstvakopleidingen hun educatieve omgeving gebruiken. En dan moet je de term 'educatieve omgeving' heel breed opvatten; van voorschoolse opvang, via school, centrum voor de kunsten en amateurkunstvereniging naar de seniorenacademies. Wie buiten zijn eigen vijver vist, slaat soms mooie vissen aan de haak.

Nieuwsbericht: Cultureel ondernemerschap centraal in het kunstonderwijs
Download het adviesrapport 'Onderscheiden, verbinden, vernieuwen' op de site van de HBO-raad